Aydın'daki Elgit Hukuk web sitesinde Boşanma Davalarında Velayet Kimde Kalır? sorusuna ait kapsamlı içerik sizler için hazırlandı.
Boşanma süreci, eşler için duygusal, psikolojik ve hukuki açıdan oldukça yıpratıcı bir dönemdir. Ancak bu sürecin merkezinde müşterek çocuklar yer aldığında, durumun hassasiyeti katlanarak artar. Aile birliğinin temelinden sarsılması ve evliliğin sona ermesi durumunda, tarafların ve toplumun en çok merak ettiği, üzerinde en çok tartışılan konuların başında "boşanma davalarında velayet kimde kalır" sorusu gelmektedir. Hukuk sistemimiz, eşlerin ayrılık sürecinde çocukların psikolojik, fiziksel ve zihinsel gelişimlerinin en az hasarla atlatılmasını sağlamak amacıyla son derece detaylı ve katı kurallar belirlemiştir.
Velayet, en temel tanımıyla, ergin olmayan veya kısıtlanmış çocukların bakımı, eğitimi, korunması ve temsil edilmesi konularında anne ve babaya kanun tarafından tanınan haklar ve yüklenen sorumluluklar bütünüdür. Türk Medeni Kanunu kapsamında, evlilik birliği devam ettiği sürece anne ve baba velayet hakkını ortaklaşa kullanırlar. Ancak boşanma davası açıldığında ve evlilik sona erdiğinde, mahkeme çocuğun geleceğini güvence altına almak adına velayet hakkını eşlerden birine veya şartlar uygunsa her ikisine birden (ortak velayet) verebilir.
Velayet hakkı sadece çocuğun yanında kalması anlamına gelmez; aynı zamanda çocuğun eğitim göreceği okulun seçilmesi, sağlık hizmetlerinden yararlandırılması, dini eğitimi, ahlaki gelişimi ve malvarlığının yönetilmesi gibi son derece geniş ve hayati yetkileri içerir. Bu nedenle mahkemeler, velayet kararını verirken eşlerin isteklerinden ziyade tamamen farklı ve üstün bir ilkeye odaklanırlar.
Boşanma davalarında velayet kimde kalır sorusunun hukuktaki tek ve en net cevabı, "çocuğun üstün yararı" kime verilmesini gerektiriyorsa onda kalacağıdır. Çocuğun üstün yararı ilkesi, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Türk Medeni Kanunu ile güvence altına alınmış evrensel bir hukuk kuralıdır. Hakim, velayet kararını verirken anne veya babanın cezalandırılması, ödüllendirilmesi veya eşitlik sağlanması gibi amaçlar gütmez. Tek odak noktası, çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin en iyi şekilde nerede ve kiminle sağlanacağıdır.
Çocuğun üstün yararı değerlendirilirken mahkemelerin ve uzman pedagogların incelediği başlıca kriterler şunlardır:
Ebeveynlerin çocuğa sunabileceği sevgi, şefkat ve ilgi düzeyi.
Çocuğun alıştığı yaşam ortamının, okulunun ve sosyal çevresinin korunması ihtiyacı.
Ebeveynlerin fiziksel ve ruhsal sağlık durumları.
Ebeveynlerin ahlaki yaşam tarzları ve çocuğa sunabilecekleri rol model kapasitesi.
Kardeşlerin birbirinden ayrılmaması ilkesi (Zorunlu olmadıkça kardeşlerin velayeti farklı ebeveynlere verilmez).
Yargıtay içtihatları, çocuğun yaşını velayet tayininde en önemli belirleyicilerden biri olarak kabul eder. Her yaş grubunun fiziksel ve psikolojik ihtiyaçları farklı olduğu için, mahkemelerin genel yaklaşımı da bu yaş evrelerine göre şekillenir.
Sıfır ile üç yaş arasındaki çocuklar, bedensel ve ruhsal gelişimleri açısından anne bakımına, şefkatine ve anne sütüne mutlak derecede muhtaç kabul edilirler. Bu dönemdeki çocukların velayeti, annenin çok ağır bir psikolojik rahatsızlığı olmadığı, çocuğun hayatını tehlikeye atacak düzeyde bir madde bağımlılığı bulunmadığı veya anne haysiyetsiz bir hayat sürmediği müddetçe istisnasız olarak anneye verilir. Babanın maddi durumunun anneden çok daha iyi olması, bu yaş grubunda velayetin babaya verilmesi için yeterli bir sebep olarak görülmez.
Bu yaş grubu çocukların da anne bakımına ve şefkatine olan ihtiyacı devam etmektedir. Ancak 0-3 yaş dönemi kadar mutlak bir zorunluluktan bahsedilmez. Yine de mahkemeler, annenin çocuğun bakımını üstlenmesine engel ciddi bir durumu yoksa, velayeti genellikle anneye bırakma eğilimindedir. Annenin çocuğa bakmaktan aciz olması, çocuğa şiddet uygulaması veya çocuğu ihmal etmesi gibi durumlarda babanın yaşam standartları ve çocuğa sunacağı ortam değerlendirilerek velayet babaya verilebilir.
Sekiz yaş ve üzeri çocuklar, hukuk sistemimizde "idrak çağına" gelmiş olarak kabul edilirler. İdrak çağı, çocuğun çevresinde olup bitenleri anlayabilme, kendi duygularını ve düşüncelerini ifade edebilme yeteneğine sahip olduğu dönemdir. Bu yaş grubundaki çocukların velayeti belirlenirken, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi gereğince çocuğun dinlenmesi ve velayet hakkındaki kendi görüşünün alınması zorunludur. Mahkeme süreci içerisinde uzman pedagoglar (psikolog veya sosyal hizmet uzmanları) çocukla özel görüşmeler yapar. Çocuğun anneyle mi yoksa babayla mı yaşamak istediği sorulur ve eğer çocuğun tercihi kendi gelişimi ve üstün yararı ile çelişmiyorsa, mahkeme çocuğun bu beyanını dikkate alarak karar verir.
On iki yaş ve üzerindeki çocuklar ergenlik dönemine girmiş ve kendilerini çok daha net ifade edebilir duruma gelmişlerdir. Bu yaştaki çocukların kiminle yaşamak istedikleri yönündeki beyanları, mahkemeler açısından çok daha bağlayıcı ve yönlendiricidir. Ancak yine de çocuğun tercihi, ebeveynin çocuğa zarar verecek bir yaşam tarzı olması durumunda (örneğin çocuğun suç işlemeye meyilli bir ortamı seçmesi halinde) mahkeme tarafından reddedilebilir. Mahkemenin asli görevi her zaman çocuğun güvenliğini ve geleceğini korumaktır.
Boşanma davasının türü, velayet kararının nasıl alınacağını doğrudan etkiler.
Anlaşmalı boşanma davalarında eşler, boşanmanın hukuki ve mali sonuçlarının yanı sıra çocuğun velayeti konusunda da kendi aralarında bir uzlaşmaya varırlar. Hazırlanan anlaşmalı boşanma protokolünde velayetin kime bırakılacağı, diğer eşin çocukla hangi günlerde kişisel ilişki kuracağı açıkça belirtilir. Ancak aile mahkemesi hakimi, bu protokolü olduğu gibi kabul etmek zorunda değildir. Hakim, tarafların anlaştığı velayet düzenlemesinin çocuğun üstün yararına uygun olup olmadığını denetler. Eğer uygun bulursa onaylar ve karar kesinleşir; uygun bulmazsa müdahale ederek gerekli değişikliklerin yapılmasını taraflardan talep edebilir.
Çekişmeli boşanma davalarında ise taraflar velayet konusunda uzlaşamamışlardır ve her iki taraf da velayeti talep etmektedir. Bu durumda süreç oldukça detaylı bir inceleme gerektirir. Aile mahkemesi, Sosyal İnceleme Raporu (SİR) düzenlenmesini talep eder. Mahkemeye bağlı çalışan psikolog, pedagog veya sosyal hizmet uzmanları; tarafların evlerinde inceleme yapar, anne, baba ve çocukla ayrı ayrı görüşür. Yaşam koşulları, gelir durumları, aile ilişkileri incelenerek mahkemeye tarafsız bir rapor sunulur. Hakim, delilleri, tanık beyanlarını ve en önemlisi bu uzman raporunu değerlendirerek çocuğun hangi ebeveynle kalmasının onun gelişimi için daha faydalı olacağına karar verir.
Geleneksel hukuk anlayışında velayet eşlerden sadece birine verilirken, son yıllarda uluslararası hukukun da etkisiyle Türk hukuk sisteminde "ortak velayet" kavramı uygulanmaya başlanmıştır. Ortak velayet, boşanmadan sonra anne ve babanın çocukla ilgili tüm kararları (eğitim, sağlık, yaşam alanı vb.) tıpkı evlilik birliği devam ediyormuş gibi birlikte almaları ve uygulamalarıdır.
Ancak ortak velayet kararının verilebilmesi için belirli şartların bir arada bulunması gerekir. Her şeyden önce eşlerin her ikisinin de ortak velayet konusunda istekli ve anlaşmış olması şarttır. Çekişmeli, çatışmalı ve iletişimin koptuğu boşanmalarda ortak velayet verilmez; çünkü tarafların çocukla ilgili konularda sürekli ihtilafa düşmesi çocuğun menfaatlerine zarar verir. Ayrıca, ortak velayetin çocuğun üstün yararına uygun olduğunun uzman raporlarıyla desteklenmesi gerekmektedir. Ebeveynlerin çocuk için uyumlu bir işbirliği yapabileceklerini kanıtlamaları elzemdir.
Velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğu ile bağlarının koparılması hukuken ve vicdanen kabul edilemez. Hukuk sistemi, çocuğun her iki ebeveynin de sevgisine ve ilgisine ihtiyacı olduğu gerçeğinden hareket eder. Bu nedenle mahkeme, velayeti bir eşe verirken, diğer eş ile çocuk arasında düzenli, sürekli ve sağlıklı bir "kişisel ilişki tesisi" (görüşme günleri) ayarlar. Bu görüşmeler genellikle hafta sonları belirli günler, dini ve milli bayramlar, sömestir tatili ve yaz tatilinin belirli bir kısmı (örneğin yazın bir ay) şeklinde takvimlendirilir. Velayet sahibi ebeveyn, bu mahkeme kararına uymak ve çocuğu diğer ebeveyne göstermek zorundadır. Aksi tutumlar, velayetin değiştirilmesi sebebi sayılabilir.
Bunun yanı sıra, velayeti alamayan eş, çocuğun bakım, eğitim, sağlık, barınma ve gıda gibi masraflarına kendi mali gücü oranında katılmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük hukuk dilinde "iştirak nafakası" olarak adlandırılır. İştirak nafakası ödemek, çocuğun ebeveyni olmaktan kaynaklanan maddi bir sorumluluktur ve velayetin kimde olduğuna bakılmaksızın çocuğun refahı için zorunludur.
Velayet kararları, doğası gereği kesin hüküm teşkil etmezler. Hayat şartlarının değişmesiyle birlikte çocukların ihtiyaçları da değişir. Çocuğun üstün yararının gerektirdiği hallerde, daha önce verilmiş olan velayet kararı yeni bir dava (Velayetin Değiştirilmesi Davası) ile değiştirilebilir. Velayetin değiştirilmesi talebinin haklı bulunabilmesi için köklü değişikliklerin yaşanmış olması gerekir.
Velayet sahibi eşin başka bir ülkeye veya uzak bir şehre taşınması ve bu durumun çocuğun düzenini bozması, velayet sahibinin yeniden evlenmesi ve yeni eşin çocuğa kötü davranması, velayet sahibinin hastalanması, alkol veya uyuşturucu bağımlısı olması, çocuğun bakımını ağır şekilde ihmal etmesi veya çocuğa fiziksel/psikolojik şiddet uygulaması gibi durumlar velayetin değiştirilmesi için yeterli sebeplerdir. Ayrıca çocuk idrak çağına geldiğinde, geçerli ve mantıklı sebeplere dayanarak velayeti olmayan ebeveynin yanına geçmek istediğini beyan ederse, bu durum da velayetin değiştirilmesi davasına konu edilebilir.
Boşanma davalarında velayet süreci, hiçbir eşin mutlak kazanımı veya kaybı olarak görülmemesi gereken, tamamen geleceğimizin teminatı olan çocukların psikolojik ve fiziksel esenliğini sağlamaya yönelik hukuki bir tedbir mekanizmasıdır. Mahkemeler, maddi imkanlardan ziyade manevi huzura, pedagojik ilkelere ve çocuğun sağlıklı bir birey olarak yetişme potansiyeline odaklanırlar. Bu hassas süreçte, uzman bir aile hukuku avukatından destek almak, yapılabilecek usul hatalarını önleyeceği gibi sürecin çocuk üzerindeki olumsuz etkilerini de en aza indirecektir.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş