Aydın'daki Elgit Hukuk'a ait bu web sayfasında Çekişmeli ve Anlaşmalı Boşanma Arasındaki Farklar ele alındı, hemen inceleyebilirsiniz.
Evlilik birliğinin yasal olarak sona erdirilmesi süreci olan boşanma davası, eşlerin evliliği sürdürme konusundaki iradelerine ve aralarındaki uyuşmazlıkların durumuna göre farklı şekillerde yürütülmektedir. Türk Medeni Kanunu kapsamında boşanma davaları temel olarak iki ana kategoriye ayrılır: anlaşmalı boşanma ve çekişmeli boşanma. Her iki dava türü de aile mahkemesi bünyesinde görülmekle birlikte, davanın açılış şekli, ilerleme süreci, mahkemeye sunulan deliller, tarafların duruşmadaki tutumları ve davanın sonuçlanma süresi bakımından birbirlerinden çok keskin çizgilerle ayrılırlar.
Anlaşmalı boşanma, eşlerin evlilik birliğini sona erdirme kararı almalarının ardından, boşanmanın tüm hukuki ve mali sonuçları üzerinde ortak bir mutabakata vararak mahkemeye başvurdukları dava türüdür. Bu dava türünde taraflar arasında herhangi bir uyuşmazlık bulunmaz. Eşler; nafaka, velayet, tazminat ve mal paylaşımı gibi boşanmanın feri (ek) sonuçları üzerinde tamamen anlaşmış durumdadır. Bu anlaşma, yazılı bir boşanma protokolü ile imza altına alınır ve mahkemeye sunulur. Hukuk sistemimizde en hızlı boşanma yöntemi olarak bilinir ve şartları sağlandığında genellikle tek celsede sonuçlanır.
Bir boşanma davasının anlaşmalı olarak görülebilmesi ve kısa sürede karara bağlanabilmesi için Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin 3. fıkrasında belirtilen yasal şartların eksiksiz olarak yerine getirilmesi zorunludur. Bu şartlardan birinin dahi eksik olması durumunda dava anlaşmalı olarak görülemez.
1. Evliliğin En Az Bir Yıl Sürmüş Olması: Kanun koyucu, evlilik kurumunu korumak ve eşlerin fevri kararlarla evliliği sonlandırmasını engellemek amacıyla bir yıllık bir süre öngörmüştür. Bu bir yıllık süre, resmi nikahın kıyıldığı tarihten itibaren başlar ve davanın açıldığı tarihe kadar kesintisiz olarak geçmiş olmalıdır. Resmi evliliği henüz bir yılını doldurmamış olan eşlerin anlaşmalı olarak boşanmaları kanunen mümkün değildir. Bu durumdaki eşler boşanmak istediklerinde, mutabık olsalar dahi mecburen çekişmeli boşanma davası açmak zorundadırlar.
2. Eşlerin Mahkemeye Birlikte Başvurması veya Birinin Davasını Diğerinin Kabul Etmesi: Anlaşmalı boşanmanın gerçekleşebilmesi için eşlerin mahkemeye ortak bir dilekçe ile başvurmaları mümkündür. Alternatif olarak, eşlerden birinin açtığı boşanma davasını, diğer eşin tüm şartlarıyla kabul etmesi de yeterlidir. Ortak iradenin mahkemeye resmi yollarla bildirilmesi şarttır.
3. Hakim Huzurunda İradelerin Açıklanması (Duruşmaya Katılma Zorunluluğu): Anlaşmalı boşanma davasında duruşmaya katılmak zorunlu mu sorusu, sürece giren kişilerin en çok merak ettiği konulardan biridir. Kanun, tarafların iradelerinin serbestçe açıklandığından emin olmak için hakimin tarafları bizzat dinlemesini emreder. Bu nedenle, eşlerin her ikisinin de duruşma gününde ve saatinde mahkeme salonunda bizzat hazır bulunmaları zorunludur. Tarafların avukatları olsa dahi, eşler duruşmaya katılarak boşanma iradelerini ve protokole onay verdiklerini hakime sözlü olarak beyan etmelidirler. Eşlerden birinin duruşmaya katılmaması halinde anlaşmalı boşanma gerçekleşmez.
4. Anlaşmalı Boşanma Protokolünün Hazırlanması ve Hakimin Onayı: Tarafların boşanmanın mali sonuçları (nafaka, maddi ve manevi tazminat) ile müşterek çocukların durumu (velayet hakkı ve çocukla kişisel ilişki tesisi) konularında anlaştıklarını gösteren bir protokol hazırlamaları gerekir. Hakim, bu protokolü inceler. Özellikle çocukların menfaati söz konusu olduğunda, hakim protokolde değişiklik yapılmasını talep edebilir. Taraflar bu değişikliği kabul ettikleri takdirde boşanmaya karar verilir.
Çekişmeli boşanma, eşler arasında boşanma iradesi, boşanmanın kusur durumu veya boşanmanın hukuki sonuçları (velayet, nafaka, tazminat, mal paylaşımı vb.) üzerinde bir uzlaşmanın sağlanamadığı durumlarda açılan dava türüdür. Eşlerden biri boşanmak isteyip diğeri istemeyebilir veya her ikisi de boşanmak isteyip boşanmanın şartlarında anlaşamayabilirler. Bu tür davalarda taraflar, iddialarını delillerle ispatlamakla yükümlüdür ve mahkeme süreci, iddiaların araştırılması, tanıkların dinlenmesi ve delillerin toplanması nedeniyle uzun sürer.
Çekişmeli boşanma davaları, kanunda belirtilen özel veya genel boşanma sebeplerine dayanılarak açılır. Davanın seyrini, toplanacak delilleri ve ispat yükünü doğrudan etkileyen bu sebeplerin doğru belirlenmesi hayati önem taşır.
A. Özel Boşanma Sebepleri: Özel boşanma sebepleri, kanunda sınırları net bir şekilde çizilmiş olan ve ispatlandığı takdirde hakime takdir yetkisi bırakmaksızın boşanma kararı verilmesini gerektiren durumlardır.
Zina (Aldatma): Eşlerden birinin, karşı cinsten başka bir kişiyle bilerek ve isteyerek cinsel ilişkide bulunmasıdır. Zina sebebiyle boşanma davası açılabilmesi için, aldatmayı öğrenen eşin altı ay içinde ve her halükarda zinanın üzerinden beş yıl geçmeden davayı açması gerekir. Affeden eşin dava hakkı düşer.
Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış: Eşlerden birinin diğerini öldürme girişiminde bulunması, fiziksel şiddet uygulaması (pek kötü davranış) veya ağır hakaretlerde bulunması (onur kırıcı davranış) durumlarında açılır.
Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme: Eşlerden birinin yüz kızartıcı bir suç işlemesi veya toplumun ahlak kurallarına aykırı, haysiyetsiz bir yaşam sürmesi ve bu durumun diğer eş için birlikte yaşamayı çekilmez kılması halidir.
Terk: Eşlerden birinin evlilik yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla ortak konutu haklı bir sebep olmadan terk etmesi ve bu ayrılığın en az altı ay sürmesi durumudur. Terk sebebine dayalı dava açılabilmesi için mahkeme kanalıyla usulüne uygun bir ihtarname gönderilmesi ve ihtara rağmen dönülmemesi şartı aranır.
Akıl Hastalığı: Eşlerden birinin akıl hastası olması ve bu hastalığın ortak hayatı diğer eş için çekilmez hale getirmesi durumunda açılır. Bu hastalığın iyileşemeyecek nitelikte olduğu resmi sağlık kurulu raporuyla kanıtlanmalıdır.
B. Genel Boşanma Sebebi: Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (kamuoyunda bilinen adıyla şiddetli geçimsizlik), en sık karşılaşılan boşanma sebebidir. Eşler arasında ciddi fikir ayrılıkları, hakaret, psikolojik veya ekonomik şiddet, ilgisizlik, güven sarsıcı davranışlar gibi evliliği sürdürmeyi imkansız kılan her türlü olumsuz durum bu kapsama girer. Bu davada davacı, davalının kusurlu eylemlerini ispatlamak zorundadır.
Bu iki dava türü, davanın hazırlık aşamasından Yargıtay sürecine kadar pek çok açıdan farklılık gösterir. Bu farkları alt başlıklar halinde detaylı bir şekilde incelemek, süreci anlamak adına gereklidir.
En belirgin fark davanın sonuçlanma süresidir. Anlaşmalı boşanma davası ne kadar sürer sorusunun cevabı, mahkemenin yoğunluğuna göre değişmekle birlikte genellikle davanın açılmasından itibaren birkaç hafta ile birkaç ay içerisindedir. Taraflar tek celsede (tek duruşmada) boşanabilirler ve gerekçeli kararın yazılması ile kesinleşme süreci de hızlıca tamamlanır.
Buna karşılık çekişmeli boşanma davası oldukça uzun ve yorucu bir süreçtir. Dilekçeler aşaması (dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap ve ikinci cevap) başlı başına aylar sürer. Ardından ön inceleme duruşması yapılır. Daha sonra tahkikat (delillerin toplanması ve incelenmesi) aşamasına geçilir. Bu aşamada tanıklar dinlenir, kurumlara müzekkereler yazılır, banka kayıtları incelenir, gerekirse pedagog raporları alınır. Tüm bu süreçler nedeniyle çekişmeli bir dava yerel mahkemede ortalama 1,5 ila 3 yıl arasında sürer. Kararın İstinaf (Bölge Adliye Mahkemesi) ve Yargıtay aşamalarına taşınması halinde bu süre 4-5 yılı bulabilmektedir.
Anlaşmalı boşanmada tarafların evliliğin neden bittiğini, kimin kusurlu olduğunu ispatlama gibi bir yükümlülükleri yoktur. Hakim, tarafların neden boşanmak istediklerini veya aralarında ne yaşandığını sorgulamaz. Eşlerin boşanma iradelerini özgürce beyan etmeleri ve hukuki sonuçlarda anlaşmış olmaları yeterlidir.
Çekişmeli davalarda ise durum tamamen farklıdır. İddia eden taraf, iddiasını kanıtlamakla mükelleftir. Delil ve ispat yükü davanın temelini oluşturur. Taraflar; tanık beyanları, mesaj kayıtları, darp raporları, otel kayıtları, uçak biletleri, banka hesap dökümleri, fotoğraf ve video kayıtları gibi hukuka uygun her türlü delili mahkemeye sunmak zorundadır. Kusur oranı, davanın sonucunu (tazminat ve nafaka haklarını) doğrudan belirleyeceği için delillerin toplanması titizlikle yürütülmelidir.
Belirtildiği üzere, anlaşmalı boşanmada her iki tarafın da duruşmada şahsen hazır bulunması mutlak bir zorunluluktur. Avukatınız olsa bile duruşma salonunda bizzat yer alıp onayınızı hakime iletmeniz gerekir.
Çekişmeli davalarda ise tarafların kendilerini vekil (avukat) ile temsil ettirmeleri halinde duruşmalara bizzat katılma zorunluluğu kural olarak yoktur. Boşanma avukatı, müvekkili adına tüm duruşmalara katılarak savunma ve iddiaları ileri sürebilir. Taraflar sadece mahkemenin bizzat dinlenmelerine karar verdiği istisnai durumlarda mahkemeye gitmek durumunda kalırlar. Ancak avukatı olmayan kişilerin, hak kaybına uğramamak adına duruşmaları bizzat takip etmeleri zorunludur.
Yazımızda net rakamlar vermemekle birlikte, davanın türüne göre masraf kalemleri büyük değişiklik gösterir. Anlaşmalı boşanmalarda dava kısa sürdüğü, tanık dinlenmediği, bilirkişi veya pedagog incelemesi yapılmadığı ve ek tebligatlar gerekmediği için yargılama giderleri son derece düşüktür.
Çekişmeli boşanmalarda ise dava süresince çok sayıda tebligat çıkarılması, bilirkişi raporları alınması, pedagog incelemeleri, tanık masrafları, çeşitli kurumlardan (tapu, banka, emniyet) evrak istenmesi gibi işlemler nedeniyle mahkeme veznesine yatırılması gereken avans ve harçlar oldukça yüksektir. Ayrıca sürecin karmaşıklığı ve uzunluğu nedeniyle hukuki danışmanlık süreçleri de daha kapsamlı hale gelir.
Boşanma başlı başına travmatik bir süreçken, çekişmeli boşanma bu travmayı derinleştiren bir yapıya sahiptir. Duruşma salonlarında eşlerin birbirlerinin özel hayatlarına dair detayları, kusurları ve sırları dile getirmesi, ortak arkadaşların veya akrabaların tanık sıfatıyla dinlenmesi taraflar üzerinde ağır bir psikolojik baskı yaratır. Özellikle çocukların velayetinin çekişmeli olması durumunda, pedagog görüşmeleri çocukların psikolojisini de olumsuz etkileyebilir.
Anlaşmalı boşanma ise mahremiyetin korunduğu, husumetin büyümediği, medeni bir şekilde ayrılığın gerçekleştiği daha barışçıl ve psikolojik olarak çok daha az yıpratıcı bir yöntemdir.
Boşanma davası sadece evlilik bağını koparmakla kalmaz, aynı zamanda çocukların geleceği ve eşlerin mali durumlarını da yeniden düzenler. Bu düzenlemeler her iki dava türünde farklı mekanizmalarla işler.
Anlaşmalı Boşanmada Velayet: Eşler, müşterek çocukların velayetinin kimde kalacağına, velayeti almayan eşin çocukla hangi günlerde ve ne kadar süreyle görüşeceğine (kişisel ilişki tesisi) ortaklaşa karar verirler. Hakim kural olarak bu karara uyar. Ancak hakim, çocuğun üstün yararını tehlikede görürse (örneğin velayet bırakılan kişinin çocuğa bakamayacak durumda olması) protokole müdahale ederek değişiklik önerebilir.
Çekişmeli Boşanmada Velayet: Velayet konusunda taraflar anlaşamadığı için kararı tamamen hakim verir. Mahkeme karar verirken; tarafların maddi durumundan ziyade, çocuğun yaşını, gelişimini, eğitim hayatını ve pedagojik ihtiyaçlarını göz önünde bulundurur. Bu süreçte mahkeme uzmanlarından (pedagog, psikolog, sosyal çalışmacı) detaylı bir sosyal inceleme raporu istenir. Uzmanlar ebeveynlerle ve idrak çağındaki çocukla görüşerek mahkemeye tavsiye niteliğinde bir rapor sunarlar.
Boşanma sürecinde ve sonrasında gündeme gelen nafaka türleri şunlardır: tedbir nafakası, iştirak nafakası ve yoksulluk nafakası.
Anlaşmalı Boşanmada Nafaka: Eşler kimin kime, ne kadar nafaka ödeyeceğini veya nafaka ödenip ödenmeyeceğini protokolde serbestçe belirlerler. Taraflar, yoksulluk nafakası taleplerinden tamamen feragat edebilirler ve bu feragat mahkemece onaylandığında sonradan tekrar nafaka davası açılamaz. Çocuk için ödenen iştirak nafakası ise kamu düzeninden olduğu için, feragat edilse bile sonradan dava yoluyla talep edilebilir.
Çekişmeli Boşanmada Nafaka: Hakim, dava süresince eşin ve çocukların geçimini sağlamak amacıyla tedbir nafakasına hükmedebilir. Dava sonucunda ise, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan ve boşanmada daha ağır kusurlu olmayan eş lehine yoksulluk nafakasına karar verilir. Çocukların bakımı ve eğitimi için ise velayet kendisine verilmeyen eşin iştirak nafakası ödemesine hükmedilir. Miktarlar tarafların ekonomik ve sosyal durum araştırma (SED) raporlarına göre hakim tarafından belirlenir.
Anlaşmalı Boşanmada Tazminat: Eşler tazminat ödenmemesi yönünde anlaşabilecekleri gibi, belirli bir miktar üzerinde de uzlaşabilirler. Tazminatın ödeme şekli (peşin veya taksitle) protokolde açıkça belirtilir.
Çekişmeli Boşanmada Tazminat: Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu eş, kusurlu eşten uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Ayrıca, boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakları saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat talep edebilir. Hakimin tazminata hükmedebilmesi için kusur durumunun delillerle net bir şekilde ispatlanmış olması gerekir.
Anlaşmalı Boşanmada Mal Paylaşımı: Eşler, evlilik birliği içinde edindikleri gayrimenkuller, araçlar, banka hesaplarındaki paralar ve ev eşyalarının nasıl paylaşılacağını protokolde detaylandırırlar. Bu sayede mal paylaşımı boşanma davası ile aynı anda, ek bir yargılama gerektirmeden kesin çözüme kavuşur.
Çekişmeli Boşanmada Mal Paylaşımı: Çekişmeli boşanma davaları ile mal paylaşımı davaları kural olarak birlikte görülmez. Mal rejimi tasfiyesi davası, ayrı bir dava olarak açılır. Ancak mal paylaşımı davasına bakan mahkeme, karar vermek için boşanma davasının kesinleşmesini "bekletici mesele" yapar. Yani eşler önce yıllar süren boşanma davasının bitmesini bekler, ardından mal paylaşımı için ayrı bir hukuki sürece girerler. Bu durum çekişmeli sürecin toplam süresini daha da uzatır.
Hukuki süreçlerin doğası gereği, dava esnasında yaşanan gelişmeler davanın niteliğinin değişmesine neden olabilir.
Çekişmeli Davanın Anlaşmalıya Dönmesi: Çekişmeli olarak açılmış ve devam etmekte olan bir boşanma davası, tarafların uzlaşması halinde her aşamada anlaşmalı boşanmaya dönüşebilir. Bunun için tarafların bir boşanma protokolü hazırlayarak mahkemeye sunmaları ve duruşmada bu protokolü onayladıklarını beyan etmeleri yeterlidir. Bu yöntem, süreci tıkanan ve uzayan davaları sonlandırmak için sıklıkla tercih edilir.
Anlaşmalı Davanın Çekişmeliye Dönmesi: Anlaşmalı boşanma kararı verilip kesinleşene kadar, eşlerden biri protokoldeki şartları kabul etmekten vazgeçebilir veya mahkemede hakimin huzurunda boşanmak istemediğini beyan edebilir. Ayrıca hakim, çocukların durumuyla ilgili protokolde değişiklik önerdiğinde taraflar bunu kabul etmeyebilir. Bu gibi durumlarda anlaşma bozulmuş sayılır ve mahkeme davayı reddetmez, davaya çekişmeli boşanma davası olarak devam edilmesine karar verir. Süreç, sıfırdan çekişmeli davanın usullerine göre yürütülmeye başlar.
Yerel mahkemenin (Aile Mahkemesi) verdiği karar, her iki dava türü için de nihai karar değildir, tarafların itiraz hakkı saklıdır. Ancak uygulama tamamen farklıdır.
Anlaşmalı boşanmalarda taraflar zaten sonuç üzerinde baştan mutabık kaldıkları için, mahkeme kararı açıklandıktan sonra genellikle "istinaftan feragat dilekçesi" sunarak kararın derhal kesinleşmesini sağlarlar. Bu sayede sadece birkaç gün içinde nüfus kayıtlarına boşanma işlenir.
Çekişmeli boşanmalarda ise, kararı aleyhine bulan (kusur oranına, tazminat miktarına, velayete veya nafakaya itiraz eden) taraf, kararı İstinaf Mahkemesine (Bölge Adliye Mahkemesi) taşır. İstinaf incelemesi ortalama 1-2 yıl sürebilir. İstinaf kararının da belirli şartlar dahilinde Yargıtay'a (Temyiz) taşınma hakkı vardır. Bu kanun yolları tükenmeden boşanma kararı kesinleşmez ve eşler yasal olarak evli görünmeye devam ederler.
Çekişmeli ve anlaşmalı boşanma arasındaki farklar, zaman, maliyet, psikolojik yıpranma ve mahremiyetin korunması eksenlerinde toplanmaktadır. Hukuki altyapısı ve pratik sonuçları incelendiğinde, eşler açısından her zaman en sağlıklı, en ekonomik ve en hızlı yol anlaşmalı boşanma yöntemidir. Tarafların asgari müştereklerde buluşarak bir protokol çerçevesinde yollarını ayırmaları, özellikle çocukların psikolojik gelişimi açısından paha biçilemez bir değere sahiptir.
Ancak hayattaki her durum uzlaşmaya imkan tanımaz. Karşı tarafın ağır kusurlu olduğu, uzlaşmaz bir tutum sergilediği, müşterek çocukların zarar gördüğü veya ciddi maddi hak kayıplarının yaşanma ihtimalinin olduğu durumlarda, yasal hakların savunulması için çekişmeli boşanma davası kaçınılmaz tek yoldur. Bu zorlu sürecin profesyonel bir boşanma avukatı eşliğinde yürütülmesi, hak kayıplarının önüne geçilmesi, delillerin doğru toplanması ve usul hatalarının yapılmaması açısından büyük önem taşımaktadır. Haklarınızı tam anlamıyla bilmek ve stratejinizi doğru kurgulamak, hukuki sürecin lehinize sonuçlanmasının en temel anahtarıdır.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş