Elgit Hukuk sitesinde bugün Çocuğun Korunmasına İlişkin Önlemler (TMK m.346-347): Koruma Önlemleri, Aile Yanına veya Kuruma Yerleştirme konusu ele alındı.
Çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve sosyal gelişiminin güvenli bir ortamda sürdürülmesi aile hukukunun temel amaçlarından biridir. Türk Medeni Kanunu, velayet hakkını yalnızca anne ve babaya tanınmış bir yetki olarak değil, aynı zamanda çocuğun korunmasını, bakımını, eğitimini ve gelişimini sağlama yükümlülüğü olarak düzenlemektedir. Anne ve babanın bu sorumluluklarını yerine getiremediği, mevcut aile ortamının çocuğun gelişimi bakımından ciddi risk oluşturduğu veya çocuğun fiilen korunmasız kaldığı durumlarda devletin çocuğun korunması amacıyla müdahalede bulunması mümkündür.
Bu kapsamda Türk Medeni Kanunu m.346 ve m.347, çocuğun korunmasına ilişkin önemli hukuki düzenlemeler içermektedir. TMK m.346 genel nitelikte çocuğu koruyucu önlemleri, TMK m.347 ise daha ağır bir müdahale niteliğindeki çocuğun aile yanına veya kuruma yerleştirilmesini düzenlemektedir. Kanuna göre çocuğun menfaat ve gelişiminin tehlikeye düşmesi ve anne ile babanın bu tehlikeyi ortadan kaldıramaması hâlinde hâkim uygun koruma önlemlerine karar verebilir. Çocuğun bedensel veya zihinsel gelişiminin tehlikede bulunması ya da çocuğun manen terk edilmiş hâlde kalması durumunda ise çocuğun anne ve babadan alınarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi gündeme gelebilir.
Çocuğun korunması, yalnızca anne ve babanın davranışlarının değerlendirilmesinden ibaret değildir. Asıl amaç çocuğun üstün yararının sağlanması, mevcut tehlikenin ortadan kaldırılması ve mümkün olduğu ölçüde çocuğun sağlıklı aile ilişkilerinin korunmasıdır. Bu nedenle her olay kendi koşulları içerisinde değerlendirilir ve uygulanacak tedbirin çocuğun ihtiyaçlarıyla orantılı olması gerekir.
TMK m.346, Türk Medeni Kanunu'nun çocuğun korunmasına ilişkin temel hükümlerinden biridir. Düzenlemeye göre çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde, anne ve baba duruma çare bulamıyor veya buna güçleri yetmiyorsa hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken ilk husus, koruyucu önlemlerin uygulanabilmesi için mutlaka anne veya babanın kötü niyetli davranmış olmasının gerekmemesidir. Anne ve baba çocuklarını korumak istemelerine rağmen ekonomik, sosyal, psikolojik, ailevi veya başka nedenlerle ortaya çıkan tehlikeyi ortadan kaldırabilecek durumda olmayabilir. Hukuki müdahalenin temelinde anne veya babayı cezalandırma düşüncesi değil, çocuğun üstün yararının korunması bulunmaktadır.
TMK m.346'da uygulanabilecek önlemler tek tek sayılmamıştır. Bunun yerine hâkime somut olayın özelliklerini değerlendirme ve çocuk açısından uygun olan tedbiri belirleme imkânı tanınmıştır. Böylece farklı aile yapılarına ve farklı risklere göre daha esnek bir koruma mekanizmasının uygulanması amaçlanmaktadır.
Çocuğun eğitim hayatının aksaması, sağlık ihtiyaçlarının karşılanamaması, ciddi ihmal, aile içindeki ağır çatışmalar, çocuğun güvenliğinin tehlikeye girmesi, bakım ve gözetimin sürdürülememesi gibi çeşitli durumlar çocuk koruma önlemlerinin değerlendirilmesine neden olabilir. Ancak tek başına aile içerisinde yaşanan her sorun veya anne ve babanın her hatalı davranışı otomatik olarak TMK m.346 kapsamında müdahaleyi gerektirmez. Tehlikenin çocuğun menfaat veya gelişimini etkileyebilecek nitelikte olması gerekir.
Çocuğun üstün yararı, çocuk hukukundaki koruma sisteminin merkezinde bulunan ilkedir. Çocukla ilgili alınacak kararın öncelikle yetişkinlerin istekleri üzerinden değil, çocuğun güvenliği, gelişimi, eğitimi, sağlığı, duygusal ihtiyaçları ve geleceği üzerinden değerlendirilmesi gerekir.
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu da çocuğun yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarının güvence altına alınmasını ve çocuğun yarar ve esenliğinin gözetilmesini temel ilkeler arasında saymaktadır. Aynı düzenleme çocuk ve ailesinin bilgilendirilerek karar sürecine katılmasının sağlanmasını ve kurumda bakımın mümkün olduğunca son çare olarak değerlendirilmesini öngörmektedir.
Bu nedenle çocuğun aileden alınması ilk akla gelen çözüm değildir. Sorunun aile içerisinde alınabilecek daha hafif tedbirlerle giderilmesi mümkünse öncelikle bunların değerlendirilmesi gerekir. Çocuğun kendi ailesi içerisinde güvenli şekilde yaşamaya devam edebilmesi mümkün olduğunda aile bütünlüğünün korunması önem taşır.
Ancak aile ortamındaki tehlike ciddi boyuttaysa veya alınabilecek daha hafif önlemler çocuğu korumaya yeterli olmayacaksa daha kapsamlı koruma tedbirleri gündeme gelebilir.
TMK m.346 uygulanabilecek önlemleri sınırlı olarak sıralamadığı için hâkim somut olayın ihtiyaçlarına uygun tedbirleri değerlendirebilir. Bununla birlikte 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nda düzenlenen koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuk koruma sisteminin nasıl yapılandırıldığı konusunda önemli bir çerçeve sunmaktadır.
Çocuk Koruma Kanunu m.5 kapsamında danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri düzenlenmektedir. Danışmanlık tedbiri çocuğun bakımından sorumlu kişilere çocuk yetiştirme konusunda ve çocuğa gelişimsel sorunlarının çözümünde rehberlik edilmesini; eğitim tedbiri çocuğun eğitim hayatının desteklenmesini; bakım tedbiri gerektiğinde çocuğun bakım hizmetlerinden veya koruyucu aile hizmetinden yararlanmasını; sağlık tedbiri fiziksel veya ruhsal sağlık bakımının sağlanmasını; barınma tedbiri ise ilgili şartlar altında güvenli bir barınma ortamının oluşturulmasını hedeflemektedir.
Bu tedbirler her çocuk açısından aynı şekilde uygulanmaz. Örneğin sorun esas olarak çocuğun eğitimden uzaklaşmasıysa eğitim alanındaki destekler ön plana çıkabilir. Aile içindeki sorunların çocuk yetiştirme konusundaki yetersizliklerden kaynaklandığı durumlarda danışmanlık ve sosyal destek tedbirleri önem kazanabilir. Çocuğun ciddi sağlık sorunlarının ihmal edildiği durumlarda sağlık tedbirleri değerlendirilebilir.
Temel amaç, tehlikeyi ortadan kaldırabilecek en uygun ve ölçülü koruma yönteminin belirlenmesidir.
Çocukların korunmasına ilişkin uygulamalarda sık karşılaşılan yanlış düşüncelerden biri, koruma tedbirine ancak anne veya babanın kusurlu davranışları bulunması hâlinde karar verilebileceğidir.
TMK m.346 bakımından temel mesele kusur değil, çocuğun menfaati ve gelişiminin tehlikeye düşmüş olmasıdır. Anne ve baba gerekli özeni göstermesine rağmen içinde bulundukları koşullar nedeniyle problemi çözemeyebilir. Örneğin ağır sosyal koşullar, aile bütünlüğünü etkileyen olağanüstü gelişmeler veya ebeveynlerin çocuğun ihtiyaçlarını geçici olarak karşılayamayacak durumda bulunmaları söz konusu olabilir.
Bu nedenle mahkemenin değerlendirmesi yalnızca “Anne veya baba kusurlu mu?” sorusuna dayanmaz. Çocuğun mevcut durumda güvende olup olmadığı, ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığı, gelişiminin ne ölçüde risk altında bulunduğu ve aileye sağlanacak desteklerle sorunun çözülüp çözülemeyeceği birlikte değerlendirilir.
Bu yaklaşım çocuk merkezli koruma anlayışının sonucudur.
TMK m.347, TMK m.346'ya göre aile hayatına daha kapsamlı bir müdahaleyi düzenlemektedir. Maddeye göre çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunuyorsa veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalmışsa hâkim çocuğu anne ve babadan alarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir.
Kanunun ikinci olarak düzenlediği ihtimalde ise çocuğun aile içerisinde kalmasının ailenin huzurunu anne ve babadan katlanmaları beklenemeyecek ölçüde bozması ve şartlara göre başka bir çözümün bulunmaması hâlinde anne, baba veya çocuğun istemi üzerine aynı tedbir uygulanabilir. TMK m.347 ayrıca anne-baba ve çocuğun ödeme gücünün bulunmadığı hâllerde bu önlemlerin gerektirdiği giderlerin devlet tarafından karşılanacağını ve nafakaya ilişkin hükümlerin saklı olduğunu belirtmektedir.
Çocuğun kuruma yerleştirilmesi ciddi sonuçlar doğuran bir koruma tedbiridir. Bu nedenle yalnızca aile içerisinde sıradan anlaşmazlıkların bulunması, ebeveyn ve çocuk arasında görüş ayrılıkları yaşanması veya geçici çatışmalar ortaya çıkması tek başına böyle bir tedbirin uygulanması için yeterli kabul edilmemelidir.
Somut olayın çocuğun korunması bakımından gerçekten gerekli bir müdahale gerektirip gerektirmediği araştırılır.
TMK m.347'de belirtilen temel koşullardan biri çocuğun bedensel veya zihinsel gelişiminin tehlikede olmasıdır.
Bedensel gelişime yönelik tehlike; çocuğun temel bakım ihtiyaçlarının sürekli olarak karşılanmaması, gerekli sağlık hizmetlerine erişimin engellenmesi, güvenli olmayan koşullarda yaşaması veya fiziksel bütünlüğünü tehdit eden ciddi durumların bulunması şeklinde ortaya çıkabilir.
Zihinsel ve ruhsal gelişime ilişkin riskler ise ağır ihmal, sürekli psikolojik baskı, çocuğun ciddi aile içi çatışmaların ortasında bırakılması, çocuğun gelişimini etkileyen davranış örüntülerinin bulunması veya çocuğun yaşına uygun olmayan yaşam koşullarına maruz kalması gibi çok farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.
Burada her olayın kendi özelliklerine göre değerlendirilmesi gerekir. Mahkeme yalnızca tek bir iddiayı değil, çocuğun yaşam koşullarının bütününü dikkate alabilir. Çocuğun yaşı, gelişim seviyesi, sağlık durumu, aile ilişkileri, eğitim yaşamı, sosyal çevresi ve mevcut risklerin niteliği değerlendirmede önem taşıyabilir.
TMK m.347'de kullanılan önemli kavramlardan biri de çocuğun manen terk edilmiş olmasıdır.
Manevi terk, yalnızca çocuğun fiziksel olarak yalnız bırakılması anlamına gelmez. Bir çocuk aynı ev içerisinde anne veya babasıyla yaşamaya devam ettiği hâlde bakım, ilgi, sevgi, yönlendirme ve gözetim bakımından ciddi ölçüde ihmal edilmiş olabilir.
Çocuğun temel duygusal ve gelişimsel ihtiyaçlarının uzun süre karşılanmaması, ebeveynlerin çocukla fiilen ilgilenmemesi ve çocuğun korunmasını sağlayacak aile bağlarının işlevini büyük ölçüde kaybetmesi, somut olayın özelliklerine göre manevi terk açısından değerlendirme konusu olabilir.
Ancak bu kavramın uygulanmasında da son derece dikkatli olunması gerekir. Ebeveynlik tarzı hakkındaki subjektif değerlendirmeler tek başına çocuğun manen terk edildiği sonucuna yol açmamalıdır. Müdahalenin gerekliliği somut olgular, sosyal incelemeler ve çocuğun gerçek ihtiyaçları üzerinden değerlendirilmelidir.
Çocuğun aile yanına yerleştirilmesi, çocuğun korunması için kendi anne ve babasının yanında kalmasının uygun olmadığı durumlarda değerlendirilebilecek bakım modellerinden biridir.
Bu kavram, uygulamadaki koruyucu aile hizmeti ile yakın ilişki içerisinde olabilir. Bununla birlikte Türk Medeni Kanunu'ndaki aile yanına yerleştirme hükmü ile sosyal hizmet mevzuatındaki koruyucu aile sisteminin hukuki ve idari süreçleri ayrı düzenlemeler kapsamında ele alınabilmektedir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülen koruyucu aile hizmetinde temel amaç, çeşitli sebeplerle öz ailesinin yanında bakımı sağlanamayan çocuğun uygun bir aile ortamında bakım ve yetiştirilmesinin sağlanmasıdır. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nda da bakım tedbiri kapsamında çocuğun resmî veya özel bakım kuruluşundan ya da koruyucu aile hizmetinden yararlandırılması öngörülmektedir.
Çocuğun başka bir aile yanına yerleştirilmesi, çocuğun biyolojik ailesiyle olan bütün hukuki bağlarının kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez. Yerleştirme tedbiriyle velayetin kaldırılması veya evlat edinme aynı hukuki kurum değildir.
Çocuğun kuruma yerleştirilmesi, çocuğun korunmasının aile ortamında sürdürülememesi ve çocuğun ihtiyaçlarının başka tedbirlerle yeterli şekilde karşılanamaması durumlarında gündeme gelebilecek koruyucu bir yöntemdir.
Çocuk Koruma Kanunu'nun temel ilkeleri arasında, kurumda bakım ve kurumda tutmanın son çare olarak görülmesi açık biçimde yer almaktadır. Kanun aynı zamanda koruyucu ve destekleyici tedbirlerin öncelikle çocuğun kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik olduğunu belirtmektedir.
Bu yaklaşım, çocuk ile ailesinin gereksiz şekilde birbirinden ayrılmasının önlenmesini amaçlar. Eğer aileye danışmanlık, sağlık, eğitim, ekonomik veya sosyal destek sağlanması suretiyle çocuğa yönelik tehlike ortadan kaldırılabilecekse çocuğun aile ortamında korunması değerlendirilmelidir.
Bununla birlikte ciddi ihmal veya istismar iddiaları, çocuğun güvenliğinin acil biçimde tehlikede olması ya da aile içerisinde güvenli bakımın fiilen sürdürülememesi gibi durumlarda çocuğun bulunduğu ortamdan ayrılması gerekli hâle gelebilir.
TMK 346 ve TMK 347 arasındaki fark, uygulanacak tedbirin niteliği ve müdahalenin ağırlığı bakımından önemlidir.
TMK m.346 genel koruma hükmüdür. Çocuğun menfaati ve gelişimi tehlikeye düştüğünde ve anne-baba bu duruma çözüm bulamadığında hâkim uygun gördüğü koruyucu önlemleri alabilir.
TMK m.347 ise daha özel ve ağır bir tedbir olan çocuğun anne ve babadan alınarak aile yanına veya kuruma yerleştirilmesini düzenlemektedir.
Her çocuğu koruma ihtiyacı aileden ayırmayı gerektirmez. Bu nedenle mahkeme çocuğun aile içerisinde korunmasının mümkün olup olmadığını ve daha hafif tedbirlerle risklerin giderilip giderilemeyeceğini değerlendirebilir.
Örneğin danışmanlık, eğitim veya sağlık desteğiyle çözülebilecek bir sorun karşısında doğrudan kuruma yerleştirme ölçüsüz bir müdahale oluşturabilir. Buna karşılık çocuğun güvenliğinin ciddi ve yakın biçimde tehlikede olduğu bir olayda daha güçlü koruma tedbirlerine ihtiyaç duyulabilir.
Çocuğun aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi ile velayetin kaldırılması aynı hukuki işlem değildir.
Velayetin kaldırılması Türk Medeni Kanunu m.348'de ayrıca düzenlenmiştir. Bu maddeye göre çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaması veya bu önlemlerin yetersiz kalacağının önceden anlaşılması ve kanunda belirtilen şartların bulunması durumunda velayetin kaldırılması gündeme gelebilir. Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanması öngörülmektedir.
Dolayısıyla TMK 347 uyarınca yerleştirme kararı, kendiliğinden velayetin kaldırıldığı anlamına gelmez. Somut olayın koşullarına göre yerleştirme tedbiri uygulanırken velayet bakımından farklı düzenlemeler söz konusu olabilir.
Bu ayrım özellikle önemlidir. Çünkü çocuk fiziksel olarak bir kurumda veya başka bir aile yanında bakım altına alınsa bile anne ve babanın çocukla hukuki ilişkilerinin tamamının sona erdiği sonucuna otomatik olarak varılamaz.
Velayetin kaldırılması daha ağır sonuçları bulunan ve kanunda ayrıca düzenlenmiş bir koruma mekanizmasıdır.
Çocukla ilgili hukuki süreçlerin yalnızca yetişkinler arasında yürütülmesi çağdaş çocuk hukuku anlayışıyla bağdaşmaz. Çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi elverdiği ölçüde sürece katılımının sağlanması önemlidir.
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, çocuk ve ailesinin bilgilendirilerek karar sürecine katılımının sağlanmasını temel ilkelerden biri olarak düzenlemektedir. Ayrıca Kanun'un tedbir kararlarındaki usule ilişkin hükümlerinde, yeterli idrak gücüne sahip çocuğun görüşünün tedbir kararından önce alınması öngörülmektedir.
Ancak çocuğun görüşünün alınması, kararın mutlaka çocuğun ifade ettiği tercih doğrultusunda verilmesi anlamına gelmez. Hâkim çocuğun görüşünü, yaşını, olgunluk düzeyini, sosyal inceleme sonuçlarını ve diğer delilleri birlikte değerlendirir.
Çocuğun üstün yararı ile çocuğun isteği çoğu olayda aynı yönde olabilir; ancak her zaman tamamen örtüşmek zorunda değildir. Esas olan çocuğun güvenliğini ve sağlıklı gelişimini sağlayan çözümün belirlenmesidir.
Sosyal inceleme raporu, çocuk hakkında alınacak tedbirin belirlenmesinde önemli değerlendirme araçlarından biridir.
Çocuk Koruma Kanunu'na göre tedbir kararı verilmeden önce çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılabilir. Aile mahkemeleri de görev alanlarına giren uyuşmazlıklarda uzmanlardan yararlanabilmektedir. Bu incelemelerde çocuğun yaşam koşulları, aile ilişkileri, eğitim durumu, psikososyal gelişimi, bakım koşulları ve mevcut riskler gibi çeşitli hususlar değerlendirilebilir.
Sosyal incelemenin temel amacı yalnızca ebeveynlerin davranışlarını değerlendirmek değildir. Çocuğun içinde bulunduğu sistemin bütün olarak anlaşılması gerekir.
Örneğin aile içerisindeki problemin geçici mi sürekli mi olduğu, aileye sağlanabilecek desteklerle çözülüp çözülemeyeceği, çocuğun mevcut ortamdan ayrılmasının çocuk üzerindeki muhtemel etkileri ve alternatif bakım modelleri değerlendirme konusu olabilir.
Bu nedenle çocuk koruma davalarında sosyal inceleme, çocuğun gerçek ihtiyaçlarının ortaya çıkarılmasına katkı sağlayan önemli bir mekanizmadır.
TMK m.346-347 ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında farklı hukuki mekanizmalar bulunduğundan, başvurunun niteliğine göre izlenecek süreç değişebilir.
Çocuk Koruma Kanunu m.7 uyarınca koruyucu ve destekleyici tedbir kararı çocuğun annesi, babası, vasisi, bakım ve gözetiminden sorumlu kişi, ilgili sosyal hizmet kurumu veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine alınabileceği gibi çocuk hâkimi tarafından re'sen de alınabilir. Kanun ayrıca çocuğun bakımından sorumlu kişilerin korunma amacıyla ilgili kuruma başvurabilmesine imkân tanımaktadır.
Korunmaya ihtiyacı bulunan çocuğun durumunun yetkili kurumlara bildirilmesi de çocuk koruma sisteminin önemli parçalarından biridir. Çocuk Koruma Kanunu, adli ve idari merciler, kolluk, sağlık ve eğitim kuruluşları ile bazı diğer kurumların korunma ihtiyacı bulunan çocukları ilgili kuruma bildirmesine yönelik hükümler içermektedir.
Somut olayda başvurunun TMK kapsamında aile hukuku tedbiri mi yoksa Çocuk Koruma Kanunu kapsamında koruyucu ve destekleyici tedbir mi olduğu görevli ve yetkili makamın belirlenmesi bakımından önem taşıyabilir.
Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukundan doğan dava ve işleri bakımından aile mahkemeleri temel görevli yargı mercileridir. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukundan doğan dava ve işlerini aile mahkemelerinin görev alanında düzenlemektedir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise kanunda öngörülen şekilde belirlenen asliye hukuk mahkemeleri bu kapsamdaki işlere bakabilmektedir.
Bunun yanında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında koruyucu ve destekleyici tedbirler bakımından çocuk hâkimleri ve çocuk mahkemelerinin görevleri bulunmaktadır. Çocuk mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ilgili mevzuat hükümlerine göre aile mahkemesi veya asliye hukuk mahkemesi devreye girebilir.
Dolayısıyla “Çocuğun korunması için her durumda hangi mahkemeye başvurulur?” sorusuna dosyanın niteliğinden bağımsız tek bir cevap vermek doğru olmaz. Talebin hukuki dayanağı, devam eden başka bir dava bulunup bulunmadığı ve istenen tedbirin niteliği görev değerlendirmesinde önem taşıyabilir.
Bazı olaylarda çocuğun güvenliği bakımından normal yargılama sürecinin beklenmesi ciddi risk yaratabilir. Bu nedenle Çocuk Koruma Kanunu'nda acil korunma kararı ayrıca düzenlenmiştir.
Kanuna göre derhâl korunma altına alınmasını gerektiren bir durum bulunması hâlinde ilgili kurumun çocuğu bakım ve gözetim altına almasına ve sonrasında çocuk hâkimine başvurulmasına ilişkin özel bir mekanizma bulunmaktadır. Acil korunma kararının süresi ve sonrasında yapılacak sosyal inceleme de kanunda ayrıca düzenlenmiştir.
Acil korunma mekanizması, çocuğun ciddi ve yakın bir tehlike altında bulunduğu hâllerde gecikmeden müdahale edilebilmesini amaçlamaktadır.
Ancak acil korunma, uzun vadeli bakım ve velayet düzenlemeleriyle aynı şey değildir. Acil aşamada çocuğun güvenliği sağlandıktan sonra çocuğun ve ailesinin durumu incelenerek daha kalıcı tedbirlerin gerekip gerekmediği değerlendirilir.
Çocuğun aileden alınması, her durumda kalıcı bir ayrılık anlamına gelmez.
Koruma tedbirleri esas itibarıyla mevcut riskleri ortadan kaldırmayı ve çocuğun güvenliğini sağlamayı amaçlar. Aile koşulları zaman içerisinde değişebilir. Anne veya babanın çocuğun bakımını yeniden güvenli biçimde sağlayabilecek duruma gelmesi, başlangıçta alınan tedbirin değiştirilmesini veya kaldırılmasını gündeme getirebilir.
Çocuk Koruma Kanunu kapsamında hâkim, çocuğun gelişimini dikkate alarak verilmiş koruyucu ve destekleyici tedbirleri kaldırabilir veya değiştirebilir. Kanunda tedbir kararlarının uygulanmasının belirli aralıklarla incelettirilmesine ilişkin hükümler de bulunmaktadır.
Türk Medeni Kanunu'nun çocuk koruma sisteminde de mevcut koşulların değişmesi önem taşır. Amaç geçmişte yaşanan sorunları anne veya babaya karşı sürekli bir yaptırıma dönüştürmek değil, çocuğun güncel koşullarda en güvenli ve sağlıklı ortamda yaşamasını sağlamaktır.
Bu nedenle aile ilişkilerinin yeniden kurulması veya çocuğun öz ailesinin yanına dönmesi konusunda her somut olayın güncel koşulları değerlendirilmelidir.
Çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi, anne ve babasıyla bütün kişisel ilişkisinin kendiliğinden sona ermesi anlamına gelmez.
Çocuğun anne ve babasıyla ilişkisinin nasıl sürdürüleceği, çocuğun güvenliği ve üstün yararı dikkate alınarak belirlenmelidir. Bazı olaylarda düzenli kişisel ilişkinin devam etmesi çocuğun duygusal gelişimi açısından yararlı olabilirken, bazı olaylarda çocuğun korunması amacıyla ilişkinin sınırlandırılması veya özel koşullara bağlanması gerekebilir.
Bu nedenle kişisel ilişki kurulması konusunda standart bir uygulamadan söz etmek mümkün değildir.
Çocuk Koruma Kanunu da korunma ihtiyacı bulunan çocuk hakkında koruyucu ve destekleyici tedbirlerin yanı sıra Türk Medeni Kanunu hükümleri doğrultusunda velayet, vesayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki konularında karar verilebilmesine imkân tanımaktadır.
Esas değerlendirme çocuğun güvenliği ve gelişimi üzerinden yapılır.
Çocuğun korunması hukuku, aile bütünlüğünün korunmasıyla çocuğun güvenliğinin sağlanması arasında hassas bir denge kurmayı amaçlar.
Aile hayatının korunması önemlidir; ancak aile bütünlüğünün korunması çocuğun ciddi tehlike altında bulunduğu bir ortamda kalmasını gerektirmez. Buna karşılık aile içerisindeki sorunların destekleyici hizmetlerle giderilebildiği durumlarda çocuğun gereksiz biçimde ailesinden ayrılması da çocuğun yararına olmayabilir.
Bu nedenle modern çocuk koruma yaklaşımında önce problemin niteliği belirlenir. Ailenin hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu araştırılır. Gerekiyorsa danışmanlık, sağlık, eğitim ve sosyal hizmet desteklerinden yararlanılır. Bu yöntemlerin çocuğu korumak bakımından yeterli olmadığı durumlarda daha kapsamlı müdahaleler değerlendirilir.
Çocuk Koruma Kanunu'nun kurum bakımını son çare olarak görmesi, bu yaklaşımın mevzuattaki önemli göstergelerinden biridir.
Çocuk hakkında alınan koruma tedbiri, mevcut tehlikeyi ortadan kaldırmaya yetecek nitelikte olmalı; ancak ihtiyaç duyulandan daha ağır bir müdahaleye dönüşmemelidir.
Örneğin aileye profesyonel danışmanlık ve sosyal destek sağlanması suretiyle çocuğun güvenliğinin sağlanması mümkünken doğrudan çocuğun aileden uzaklaştırılması her olayda gerekli olmayabilir. Buna karşılık çocuğun fiziksel veya ruhsal bütünlüğüne yönelik ciddi tehlike varsa yalnızca genel nitelikte uyarılarla yetinilmesi de yeterli koruma sağlamayabilir.
Bu nedenle ölçülülük ilkesi, çocuğun korunmasıyla aile hayatına yapılacak müdahale arasındaki dengenin kurulmasına yardımcı olur.
Koruyucu tedbirin niteliği belirlenirken riskin ağırlığı, devamlılığı, çocuk üzerindeki etkileri ve alternatif çözüm yollarının bulunup bulunmadığı önem taşır.
Koruma tedbirlerinin süresi tedbirin hukuki niteliğine ve çocuğun ihtiyaçlarına göre değişebilir. Çocuk Koruma Kanunu kapsamındaki koruyucu ve destekleyici tedbirlerin çocuğun gelişimi doğrultusunda kaldırılması veya değiştirilmesi mümkündür. Kanun, genel olarak tedbir uygulamasının on sekiz yaşın doldurulmasıyla sona ermesini; ancak eğitim ve öğrenimin devamı bakımından belirli şartlarla tedbirin bir süre daha sürdürülebilmesini düzenlemektedir.
Dolayısıyla çocuk hakkında tedbir kararı verilmesi, değiştirilemez ve sürekli bir hukuki durum yaratıldığı anlamına gelmez.
Tedbirin uygulanmasını gerektiren koşullar ortadan kalktığında veya farklı bir tedbirin çocuk açısından daha uygun hâle geldiği anlaşıldığında yeni değerlendirmeler yapılabilir.
Çocuk hakkında koruma kararı verilmesi önemli sonuçlar doğurabileceğinden, somut olayın mümkün olduğunca kapsamlı biçimde değerlendirilmesi gerekir.
Çocuğun okul ve sağlık durumu, sosyal çevresi, aile ilişkileri, yaşam koşulları, mevcut bakım düzeni ve iddia edilen tehlikenin niteliği inceleme konusu olabilir. Gerektiğinde sosyal çalışma görevlileri ve diğer uzmanların görüşlerinden yararlanılması mümkündür.
Özellikle ağır iddiaların bulunduğu dosyalarda yalnızca tarafların karşılıklı beyanları üzerinden sonuç çıkarılması yerine çocuğun gerçek yaşam koşullarının araştırılması önem taşır.
Çocuğun yaşına ve gelişimine uygun şekilde görüşünün alınması da değerlendirmeyi güçlendirebilir. Ancak çocuk aile içindeki uyuşmazlığın tarafı hâline getirilmemeli ve üzerinde tercih yapmaya zorlayacak bir baskı oluşturulmamalıdır.
TMK m.346 ve m.347'nin temel amacı anne veya babayı cezalandırmak değildir. Hukuki düzenlemelerin odağında çocuğun güvenliği, gelişimi ve üstün yararı yer almaktadır.
Bazı dosyalarda aileye sağlanacak destek yeterli olabilir. Bazı dosyalarda çocuğun geçici olarak başka bir aile yanında bakım görmesi gerekebilir. Daha ağır şartlarda kurum bakımı veya velayete ilişkin ek düzenlemeler gündeme gelebilir.
Hangi yöntemin uygulanacağı konusunda tek bir formül bulunmamaktadır. Her çocuk farklı bir aile yapısına, farklı gelişim ihtiyaçlarına ve farklı risklere sahiptir.
Bu nedenle çocuk koruma hukukunda esas olan, somut olaya özgü ve çocuğun ihtiyaçlarını merkeze alan bir çözüm oluşturmaktır.
TMK 346, çocuğun menfaati ve gelişiminin tehlikeye düşmesi ve anne-babanın bu duruma çözüm bulamaması veya çözüm bulmaya güçlerinin yetmemesi hâlinde hâkimin çocuk için uygun koruma önlemleri alabilmesini düzenleyen Türk Medeni Kanunu hükmüdür.
Tedbirin türü somut olayın özelliklerine göre belirlenir.
TMK 347, belirli koşullar altında çocuğun anne ve babasından alınarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesini düzenlemektedir.
Çocuğun bedensel veya zihinsel gelişiminin tehlikede bulunması ya da çocuğun manen terk edilmiş hâlde kalması bu kapsamda değerlendirilen temel durumlardır.
Her aile içi problem çocuğun aileden alınması sonucunu doğurmaz. Çocuğun güvenliği veya gelişimi ciddi biçimde tehlikedeyse ve daha hafif koruyucu yöntemler yeterli değilse aileden ayırma ve yerleştirme tedbiri gündeme gelebilir.
Karar çocuğun üstün yararı ve somut olayın şartları dikkate alınarak değerlendirilir.
Hayır. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, kurumda bakımın son çare olarak değerlendirilmesini temel ilkeler arasında düzenlemektedir. Mümkün olduğu ölçüde çocuğun kendi aile ortamında korunmasını sağlayabilecek destekleyici tedbirler öncelikle değerlendirilir.
Hayır. TMK m.346 bakımından belirleyici husus anne veya babanın kusuru değil, çocuğun menfaat ve gelişiminin tehlikeye düşmüş olması ve anne-babanın mevcut duruma çare bulamaması veya buna güçlerinin yetmemesidir.
Çocuk Koruma Kanunu'na göre yeterli idrak gücüne sahip çocuğun görüşünün tedbir kararından önce alınması öngörülmektedir. Çocuğun görüşü önemli olmakla birlikte nihai değerlendirme çocuğun üstün yararı çerçevesinde yapılır.
Tek başına koruyucu aile veya aile yanına yerleştirme, velayetin otomatik olarak kaldırıldığı anlamına gelmez. Velayetin kaldırılması TMK m.348'de ayrı koşullara bağlanmış farklı bir hukuki tedbirdir.
Hayır. TMK 347 kapsamında kuruma yerleştirme ile TMK 348 kapsamında velayetin kaldırılması birbirinden farklı hukuki kurumlardır. Somut olayda her iki konuda farklı kararlar verilmesi mümkün olabilir.
Koşulların değişmesi hâlinde çocuk hakkında verilen tedbirlerin yeniden değerlendirilmesi mümkündür. Çocuk Koruma Kanunu da çocuğun gelişimi dikkate alınarak tedbirin kaldırılması veya değiştirilmesine imkân vermektedir.
Çocuk Koruma Kanunu, tedbir kararı verilmeden önce sosyal inceleme yapılabilmesine imkân tanımaktadır. Sosyal inceleme çocuğun yaşam koşullarının, aile ilişkilerinin ve ihtiyaçlarının değerlendirilmesine yardımcı olur.
Başvurunun hukuki niteliğine göre görevli merci değişebilir. Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukundan doğan işlerinde genel olarak aile mahkemeleri görevliyken, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamındaki koruyucu ve destekleyici tedbirlerde çocuk hâkimi ve çocuk mahkemelerinin görev alanı bulunmaktadır. Çocuk veya aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde mevzuatın öngördüğü şekilde başka mahkemelerin görevli olması mümkündür.
Çocuğun derhâl korunmasını gerektiren bir durum varsa 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında acil korunma mekanizması uygulanabilir. Acil aşamada temel amaç çocuğun güvenliğinin gecikmeden sağlanması, ardından durumunun sosyal incelemeyle değerlendirilmesidir.
Koruma kararları mevcut koşullar esas alınarak verilir. Çocuğun veya ailenin durumunda önemli değişiklik olması hâlinde tedbirin devam edip etmeyeceği ya da farklı bir tedbire ihtiyaç bulunup bulunmadığı yeniden değerlendirilebilir.
Yerleştirme kararı anne ve babayla ilişkinin kendiliğinden tamamen sona ermesi anlamına gelmez. Çocukla kişisel ilişki, çocuğun güvenliği ve üstün yararı doğrultusunda ayrıca değerlendirilebilir.
Türk Medeni Kanunu ile Çocuk Koruma Kanunu çocukların korunmasına ilişkin birbirini tamamlayan hükümler içermektedir. Somut olayın özelliklerine göre farklı hukuki tedbirler ve sosyal hizmet mekanizmaları birlikte değerlendirme konusu olabilir.
Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler, Türk Medeni Kanunu ve Çocuk Koruma Kanunu tarafından ayrıntılı bir hukuki koruma sistemi içerisinde ele alınmaktadır. TMK m.346, çocuğun menfaat ve gelişiminin tehlikeye düşmesi hâlinde uygun koruyucu önlemlerin alınmasına imkân tanırken; TMK m.347 çocuğun aile yanına veya kuruma yerleştirilmesini düzenlemektedir.
Bu düzenlemelerin ortak noktası, anne ve babanın cezalandırılması değil çocuğun güvenliğinin sağlanmasıdır. Çocuğun kendi ailesinin yanında güvenli şekilde yaşamaya devam etmesi mümkünse aileyi destekleyen tedbirlerin değerlendirilmesi; aile ortamında korumanın mümkün olmadığı hâllerde ise çocuğun gelişimini ve güvenliğini sağlayacak alternatif bakım yöntemlerinin belirlenmesi gerekir.
Çocuğun kuruma yerleştirilmesi, çocuk koruma sisteminde sıradan veya ilk başvurulacak bir yöntem değildir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun yaklaşımı gereğince kurum bakımının son çare olarak değerlendirilmesi, çocuğun ve ailesinin karar sürecine katılması ve çocuğun üstün yararının her aşamada gözetilmesi önemlidir.
TMK m.347 kapsamında verilen bir aile yanına veya kuruma yerleştirme kararı, velayetin otomatik biçimde kaldırılması sonucunu doğurmaz. Velayetin kaldırılması TMK m.348 kapsamında ayrıca değerlendirilmesi gereken daha ağır bir hukuki tedbirdir.
Sonuç olarak TMK 346 çocuğun korunması, TMK 347 çocuğun aile yanına yerleştirilmesi, çocuğun kuruma yerleştirilmesi, çocuk koruma tedbirleri, koruyucu aile, çocuğun üstün yararı ve velayetin kaldırılması kavramlarının her biri farklı hukuki koşullara ve sonuçlara sahiptir. Bu nedenle çocukla ilgili koruma süreçlerinde somut olayın bütün özelliklerinin, çocuğun gelişim ihtiyaçlarının, aile koşullarının ve mevcut tehlikenin ağırlığının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Çocuğun korunmasına ilişkin somut uyuşmazlıklarda uygulanacak tedbir, görevli mahkeme, başvuru usulü ve hukuki sonuçlar olayın özelliklerine göre değişebileceğinden kişiye özel hukuki değerlendirme yapılması gerekebilir.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş