Aydın'da Hukuk Bürosu olarak faaliyet gösteren Elgit Hukuk'a ait bu sayfada Sigortasız İşçi Çalıştırmanın Cezası ile alakalı bu içerik hazırlandı.
Çalışma hayatının en temel dinamiklerinden biri, işçi ve işveren arasındaki ilişkinin yasal bir zemine oturtulmasıdır. Bu yasal zeminin en önemli ayağını ise sosyal güvenlik hakları oluşturur. Bir işyerinde hizmet akdi ile çalışmaya başlayan her bireyin, çalışmaya başladığı ilk andan itibaren Sosyal Güvenlik Kurumu sistemine bildirilmesi ve primlerinin düzenli olarak ödenmesi yasal bir zorunluluktur. Ancak günümüzde çeşitli nedenlerle bu yasal zorunluluğun ihlal edildiği ve kayıtdışı istihdam olarak adlandırılan durumların ortaya çıktığı görülmektedir. Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası, sadece basit bir idari yaptırım olmaktan çok öte, işverenin ticari hayatını derinden sarsabilecek, telafisi güç maddi ve hukuki sonuçlar doğurabilecek bir dizi yaptırımlar bütünüdür.
Kayıtdışı istihdam, en genel tanımıyla, ücret karşılığında çalışan kişilerin çalışmalarının ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına hiç bildirilmemesi veya gün ya da ücret açısından eksik bildirilmesi durumudur. Bu durum, sadece çalışanın haklarının gasp edilmesi anlamına gelmez; aynı zamanda devletin vergi ve prim gelirlerinden mahrum kalmasına, haksız rekabetin artmasına ve sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesinin bozulmasına neden olan makroekonomik bir sorundur.
Bir işverenin işçisini sigortasız çalıştırması, kısa vadede işveren için prim maliyetlerinden kaçınma gibi görünse de, uzun vadede çok ciddi riskleri barındırır. Devlet, sosyal devlet ilkesi gereğince vatandaşlarının sağlık hizmetlerinden yararlanmasını, iş kazası veya meslek hastalığı durumunda gelir elde etmesini ve yaşlılık döneminde emekli aylığı almasını güvence altına almak zorundadır. Kayıtdışı istihdam, devletin bu temel fonksiyonlarını yerine getirmesini engellediği için, kanun koyucu tarafından son derece ağır yaptırımlara bağlanmıştır. Sigortasız çalıştırılan bir işçi, gelecekteki emeklilik hakkından mahrum kalırken, olası bir hastalık veya iş kazası durumunda kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu ailesi büyük bir mağduriyet yaşar. Bu nedenle devlet, kayıt dışılıkla mücadeleyi temel bir devlet politikası olarak benimsemiştir.
Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası, işverenler için caydırıcı olması amacıyla kademeli ve oldukça yüksek tutarlarda belirlenmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu, tespit edilen her bir kayıt dışı çalışan için ve bildirilmeyen her bir ay için ayrı ayrı idari para cezası uygular. Bu cezalar sabit bir tutar üzerinden değil, ihlalin gerçekleştiği tarihteki geçerli olan brüt asgari ücret üzerinden hesaplanır. Bu durum, cezaların her yıl asgari ücretteki artış oranında otomatik olarak yükselmesi anlamına gelir.
İşverenin ödemekle yükümlü olduğu cezalar temel olarak birkaç ana başlık altında toplanır. İlk olarak, işçinin işe giriş bildirgesinin yasal süresi içinde kuruma verilmemesi nedeniyle ağır bir idari para cezası kesilir. İşyerinin niteliğine göre (bilanço esasına göre defter tutanlar, işletme hesabı esasına göre defter tutanlar veya defter tutmakla yükümlü olmayanlar) bu cezanın katları değişmektedir. Bilanço esasına göre defter tutan kurumsal firmalar için bu ceza çarpanları çok daha yüksektir.
İkinci olarak, işçinin çalıştığı aylara ait aylık prim ve hizmet belgelerinin kuruma verilmemesi sebebiyle, çalıştırılan her ay için ayrı ayrı asgari ücretin katları oranında cezalar tahakkuk ettirilir. Eğer sigortasız çalıştırma durumu mahkeme kararı, kamu kurumlarının denetim elemanlarının raporları veya banka kayıtları gibi somut delillerle tespit edilmişse, uygulanacak ceza miktarları katlanarak artar. Bir işçinin bir yıl boyunca sigortasız çalıştırıldığının tespit edilmesi halinde, işe giriş bildirgesi cezası, on iki aylık prim belgesi cezası, ücret hesap pusulalarının düzenlenmemesi cezası ve yasal defterlerin geçersiz sayılması nedeniyle kesilen cezalar üst üste eklendiğinde, ortaya çıkan tablo küçük veya orta ölçekli bir işletmenin iflasına dahi yol açabilecek boyutlara ulaşabilir. Ayrıca bu durum bir defaya mahsus değil, geçmişe dönük tüm süreleri kapsayacak şekilde hesaplanır.
Sosyal Güvenlik Kurumu, kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında son derece gelişmiş ve çok yönlü denetim mekanizmalarına sahiptir. Eski dönemlerdeki sadece şikayet üzerine yapılan denetim anlayışı yerini, proaktif ve çapraz veri eşleştirme yöntemlerine bırakmıştır.
Günümüzde Sosyal Güvenlik Kurumu, diğer kamu kurumlarıyla entegre bir veri tabanı kullanmaktadır. Bankalar, noterler, tapu müdürlükleri, trafik tescil şubeleri, vergi daireleri ve hatta hastanelerden alınan veriler sürekli olarak çapraz denetime tabi tutulur. Örneğin, bir bankaya kredi kartı başvurusu yapan ve gelirini beyan eden bir kişinin, SGK sisteminde aktif bir kaydının olmaması durumu anında sistemde uyarı verir ve işyerine yönelik bir denetim sürecini başlatabilir. Aynı şekilde, işyerinde meydana gelen basit bir polis veya zabıta tutanağında adı geçen kişilerin sigortalılık durumları SGK tarafından geriye dönük olarak incelenebilir.
Fiili denetimler ise SGK müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenleri tarafından gerçekleştirilir. Bu denetimler habersiz olarak işyerlerine yapılan baskınlar şeklinde olabileceği gibi, defter ve belgelerin incelenmesi yoluyla da yapılabilir. Denetmenler işyerine geldiklerinde, o an fiilen çalışmakta olan kişilerin kimlik tespitlerini yapar ve durumlarını tutanak altına alırlar. Eğer o an orada bulunan bir çalışanın SGK bildiriminin yapılmadığı tespit edilirse, cezai işlem süreci derhal başlar. Ayrıca işçilerle yapılan mülakatlar sayesinde, işçinin ne zamandan beri orada çalıştığı, hangi ücreti aldığı gibi bilgiler de tutanağa geçirilerek geçmişe dönük işlemlerin de temeli atılmış olur.
Toplumda sıkça karşılaşılan bir yanılgı, sigortasız çalışan bir işçinin hiçbir yasal hakkının olmadığı yönündedir. Oysa ki İş Kanunu ve Borçlar Kanunu kapsamında işçi ve işveren arasında bir hizmet akdinin kurulması için yazılı bir sözleşme veya sigorta girişi şart değildir. İşçinin, işverenin emir ve talimatları doğrultusunda bir fiili yerine getirmesi ve karşılığında ücret alması, o ilişkinin bir iş ilişkisi olarak kabul edilmesi için yeterlidir. Dolayısıyla, sigortasız çalıştırılan bir işçi de yasal olarak sigortalı bir işçinin sahip olduğu tüm işçi hakları korumasına tabidir.
Sigortasız çalışan bir işçi, çalışma süresi bir yılı doldurmuşsa, işten haksız yere çıkarılması durumunda kıdem tazminatı talep etme hakkına sahiptir. Aynı şekilde, işverenin iş sözleşmesini ihbar sürelerine uymadan feshetmesi halinde ihbar tazminatı da talep edilebilir. İşçinin içeride kalan ödenmemiş ücretleri, fazla mesai alacakları, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ile kullanmadığı yıllık izin ücretleri de yasal faiziyle birlikte işverenden tahsil edilebilir.
Bu hakların talep edilebilmesi için işçinin öncelikle arabuluculuk müessesesine başvurması, anlaşılamaması halinde ise İş Mahkemelerinde alacak davası açması gerekir. Mahkemede işçinin sigortasız çalıştığı süreleri tanık beyanları, kamera kayıtları, şirket içi yazışmalar, e-postalar veya banka dekontları gibi delillerle ispat etmesi mümkündür.
Bir işçinin çalışmalarının Sosyal Güvenlik Kurumu'na hiç bildirilmemesi veya eksik bildirilmesi durumunda, işçinin geçmişe dönük sigorta prim günlerini kazanabilmek için açtığı davaya hizmet tespit davası denir. Bu dava, sigortasız çalıştırılan işçinin emeklilik hakkına kavuşabilmesi ve sosyal güvenlik şemsiyesi altına girebilmesi için en hayati hukuki yoldur.
Hizmet tespit davaları kamu düzenini ilgilendiren davalardır. Bu nedenle hakim, tarafların sunduğu delillerle bağlı kalmayarak gerçeği ortaya çıkarmak için kendiliğinden araştırma yapmakla yükümlüdür. Bu davanın en temel özelliği, hak düşürücü süreye tabi olmasıdır. İşçi, işten ayrıldığı yılın sonundan itibaren 5 yıl içerisinde bu davayı açmak zorundadır. Bu süre geçirildikten sonra açılacak davalar, zaman aşımı (hak düşürücü süre) nedeniyle reddedilir. Ancak, işçinin işe giriş bildirgesi verilmiş ama primleri ödenmemişse veya çalışmasına dair kuruma en ufak bir resmi bildirim (vizite kağıdı, asgari işçilik tespiti vb.) yapılmışsa, 5 yıllık hak düşürücü süre işlemez.
Hizmet tespit davasında ispat yükü işçidedir. İşçi, o işyerinde o tarihler arasında çalıştığını somut delillerle kanıtlamalıdır. En güçlü deliller arasında, işçinin o dönemde çalışırken imzaladığı belgeler, işveren tarafından banka hesabına yapılan düzenli ödemeler, müşterilerle veya tedarikçilerle yapılan yazışmalar yer alır. Yazılı delilin bulunmadığı durumlarda ise tanık beyanları büyük önem taşır. Ancak Yargıtay içtihatlarına göre, hizmet tespit davasında dinlenecek tanıkların rastgele kişiler olmaması, bilakis işçinin çalıştığını iddia ettiği dönemde aynı işyerinde kayıtlı olarak çalışan (bordrolu) sigortalı kişiler veya komşu işyeri sahipleri/çalışanları olması gerekmektedir. Komşu işyeri tanıkları, o dönemde davacı işçiyi fiilen çalışırken gördüklerini mahkeme huzurunda beyan etmelidirler.
Davanın kazanılması halinde, mahkeme kararı Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilir. Kurum, mahkeme kararına dayanarak işçinin eksik olan prim günlerini sisteme işler ve bu primlere ait ana para, gecikme zammı ve idari para cezalarını doğrudan işverenden tahsil etme yoluna gider.
Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası ve risklerinin en trajik ve maliyetli boyutlarından biri, kayıtdışı çalışan işçinin işyerinde bir iş kazası geçirmesi veya meslek hastalığına yakalanması durumunda ortaya çıkar. İş kazası, çalışan bir kişinin bedensel veya ruhsal olarak zarara uğramasıdır ve devlet bu durumu çok sıkı bir şekilde takip eder.
Eğer sigortasız çalıştırılan bir işçi iş kazası geçirirse ve bu durum hastane kayıtlarına "iş kazası" olarak geçerse, sağlık kuruluşları durumu derhal polise ve Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmekle yükümlüdür. Olayın SGK'ya intikal etmesiyle birlikte müfettişler derhal devreye girer. SGK, öncelikle kaza geçiren işçinin tedavi masraflarını karşılar, iş göremezlik ödeneği bağlar ve eğer işçi hayatını kaybetmişse geride kalan hak sahiplerine ölüm aylığı bağlar. Buraya kadar olan kısım sosyal devletin gereğidir.
Ancak SGK, işçiye ve ailesine yaptığı tüm bu ödemelerin, tedavi masraflarının ve bağlanan aylıkların peşin sermaye değerini, rücu davası yoluyla işverenden kuruşu kuruşuna geri talep eder. Bu rakamlar, işçinin yaşına ve kalıcı sakatlık durumuna göre milyonlarca lirayı bulabilmektedir. Üstelik işveren, sadece SGK'ya karşı değil, kazaya uğrayan işçiye veya ailesine karşı da maddi ve manevi tazminat davalarıyla karşı karşıya kalır. Tüm bunların ötesinde, olayın ciddiyetine göre işveren hakkında Türk Ceza Kanunu kapsamında "taksirle adam yaralama" veya "taksirle ölüme sebebiyet verme" suçlarından hapis cezası istemiyle ceza davası da açılır. Kısacası, sigortasız çalıştırılan bir işçinin iş kazası geçirmesi, işveren için hem devasa bir mali yıkım hem de hürriyeti bağlayıcı cezalar anlamına gelir.
Küreselleşen dünyada ve yoğun göç dalgalarının yaşandığı günümüzde, işverenlerin maliyetleri düşürmek amacıyla yabancı uyruklu kişileri kaçak yollarla çalıştırması sıkça rastlanan bir durumdur. Ancak yabancı bir kişiyi çalışma izni olmaksızın ve sigortasız çalıştırmanın yaptırımları, Türk vatandaşı birini sigortasız çalıştırmaktan çok daha ağırdır.
Türkiye'de yabancıların çalışabilmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'ndan çalışma izni alınması şarttır. Çalışma izni olmadan yabancı çalıştıran işverenlere, her bir yabancı çalışan için ayrı ayrı ve çok yüksek tutarlarda idari para cezası kesilir. Bu ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında artırılmaktadır. Ayrıca, kaçak çalıştırılan yabancının ve varsa eş ile çocuklarının konaklama giderleri, ülkelerine dönmeleri için gerekli olan seyahat (sınır dışı edilme/deport) masrafları ve sağlık harcamaları da tamamen işverene rücu edilir.
Yabancı işçi açısından durum değerlendirildiğinde ise, kaçak çalışırken yakalanan yabancı uyruklu şahıslara da idari para cezası kesilir ve bu kişiler derhal sınır dışı işlemleri için geri gönderme merkezlerine sevk edilirler. Ayrıca bu kişilerin belirli bir süre Türkiye'ye tekrar girişleri de yasaklanır. İşverenler açısından bu durum, hem ağır SGK cezaları ödemek hem de Uluslararası İşgücü Kanunu'na muhalefet etmekten dolayı ciddi yasal süreçlerle boğuşmak anlamına gelmektedir.
Devlet, istihdamı artırmak ve işverenlerin üzerindeki prim yükünü hafifletmek amacıyla Sosyal Güvenlik Kurumu üzerinden birçok farklı prim teşviki, destek ve indirim programı uygulamaktadır. Düzenli olarak primlerini ödeyen ve yasalara uyan işverenler, bu teşvikler sayesinde personel maliyetlerinde ciddi oranlarda tasarruf sağlarlar.
Ancak, kayıtdışı istihdam yapan bir işverenin alacağı en büyük darbelerden biri de bu teşviklerin iptal edilmesidir. Yapılan denetimlerde veya mahkeme kararıyla işyerinde sahte sigortalılık, kayıtdışı istihdam veya eksik gün bildirimi yapıldığı tespit edilirse, o işyerinin yararlanmakta olduğu tüm sigorta prim teşvikleri durdurulur. Dahası, tespit tarihinden itibaren genellikle bir yıl veya daha uzun bir süre boyunca işveren hiçbir yeni istihdam teşvikinden faydalanamaz. Kurumsal ve çok sayıda personel çalıştıran firmalar için teşviklerin iptal edilmesi, kesilecek idari para cezalarından çok daha büyük bir mali kayıp anlamına gelmektedir.
Bunun yanı sıra, kayıtdışı işçi çalıştırdığı kesinleşen firmalar, kamu ihalelerine katılma hakkını da kaybedebilirler. Kamu İhale Kanunu uyarınca, kesinleşmiş sosyal güvenlik prim borcu olan veya kayıt dışı işçi çalıştırdığı tespit edilen firmalar ihalelerden men edilir. Bu durum, özellikle devlet kurumlarına iş yapan şirketler için ticari faaliyetin fiilen sona ermesi riskini taşır.
Sigortasız olarak çalıştırılan işçiler veya bu duruma şahit olan vatandaşlar, kayıt dışı istihdamı devletin ilgili birimlerine bildirmek için çeşitli şikayet ve ihbar kanallarını kullanabilirler. Bu bildirimler, sistemin denetim mekanizmasını harekete geçiren en önemli unsurlardan biridir.
En yaygın ve hızlı sigortasız işçi şikayet kanalı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın iletişim merkezi olan ALO 170 hattıdır. Vatandaşlar 7 gün 24 saat bu hattı arayarak durumu bildirebilirler. İhbar esnasında işyerinin açık adresi, unvanı, sigortasız çalıştırılan kişinin adı soyadı ve çalışma saatleri gibi detaylı bilgilerin verilmesi, denetimlerin başarısı için kritik öneme sahiptir. ALO 170 üzerinden yapılan ihbarlarda, şikayetçinin kimlik bilgileri gizli tutulur ve kesinlikle işverenle paylaşılmaz.
Bunun dışında, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) üzerinden yazılı olarak şikayet dilekçesi oluşturulabilir. CİMER üzerinden yapılan başvurular doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumu'nun ilgili il veya ilçe müdürlüklerine sevk edilerek denetim süreci başlatılır. Ayrıca, vatandaşlar doğrudan Sosyal Güvenlik İl Müdürlüklerine veya Sosyal Güvenlik Merkezlerine giderek yazılı bir dilekçe ile durumu ihbar edebilirler. Denetimler sonucunda ihbarın asılsız çıkması ihtimaline karşı, ihbarı yapan kişinin de somut ve tutarlı bilgiler vermesi beklenir; aksi takdirde asılsız ihbarların da hukuki sorumlulukları olabileceği unutulmamalıdır.
Bir kişinin emekli olabilmesi için belirli bir yaşı doldurması, belirli bir süre sigortalılık süresine sahip olması ve en önemlisi yeterli sayıda prim ödeme gün sayısına ulaşması gerekmektedir. İşçinin çalışma hayatı boyunca karşılaştığı kayıtdışı istihdam dönemleri, emeklilik hayallerine vurulan en büyük darbedir.
Sigortasız çalışılan dönemler, SGK kayıtlarında hiç yaşanmamış, kişi o dönemde hiç çalışmamış gibi kabul edilir. Bu durum, işçinin prim gün sayısının eksik kalmasına ve dolayısıyla emeklilik yaşının ertelenmesine neden olur. Özellikle ilk işe giriş tarihi (sigorta başlangıcı), emeklilik şartlarının belirlenmesinde en hayati tarihtir. Eğer bir işçi fiilen çalışmaya başladığı ilk yıllarda sigortasız çalıştırılmışsa ve sigorta başlangıcı daha ileri bir tarihte yapılmışsa, bu durum işçinin emeklilik yaşını yıllarca öteleyebilir. Bu kayıpların telafi edilebilmesi için yukarıda detaylıca bahsedilen hizmet tespit davası açılması zaruridir. Bu dava sayesinde geçmişte ödenmeyen prim günleri kazanılabilir ve emeklilik hakkı geri alınabilir. Ayrıca prim gün sayısının yüksek olması, ileride bağlanacak emekli aylığı tutarını da doğrudan etkilediğinden, eksik primlerin tamamlanması maddi açıdan da büyük önem taşır.
İş dünyasında ve özellikle hizmet sektöründe en çok kafa karışıklığı yaratan konulardan biri kısmi zamanlı, yani part-time çalışmalardır. Birçok işveren, günde sadece birkaç saat veya haftada sadece birkaç gün çalışan kişilerin sigorta yapılmasının zorunlu olmadığını düşünür. Bu tamamen yanlış ve cezai yaptırımı olan bir bilgidir.
İş Kanunu ve Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na göre, çalışma süresi ne kadar kısa olursa olsun, bir kişi hizmet akdiyle çalışıyorsa sigortalı olmak zorundadır. Part-time çalışmalarda dikkat edilmesi gereken nokta, kişinin ay içindeki toplam çalışma saatinin hesaplanmasıdır. Ay içindeki toplam çalışma saati, günlük yasal çalışma süresi olan 7,5 saate bölünerek o ayki prim gün sayısı bulunur. Örneğin, ayda toplam 60 saat çalışan bir işçinin sigortası (60 / 7,5 = 8) 8 gün olarak SGK'ya bildirilmelidir. Geri kalan eksik günler için ise işveren SGK'ya "Eksik Gün Bildirim Formu" ve kısmi süreli iş sözleşmesini sunarak durumu belgelendirir. Kısmi zamanlı çalışan bir işçinin hiç bildirilmemesi de tam zamanlı bir işçinin bildirilmemesi gibi aynı katı idari para cezalarına tabi tutulur.
Çalışma hayatındaki en köklü ve yaygın yanlış bilinen gerçeklerden biri de "deneme süresi" kavramının yanlış yorumlanmasıdır. İşverenler genellikle işe yeni aldıkları bir personele, "Önce seni bir veya iki ay deneyelim, eğer uyum sağlarsan sigortanı başlatırız" şeklinde bir yaklaşım sergilerler. Bu uygulama hukuken tamamen yasa dışıdır.
İş Kanunu'na göre işçi ve işveren arasında en fazla iki ay (toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir) süreli bir deneme süresi belirlenebilir. Ancak bu deneme süresi, sadece tarafların ihbar süresine uymaksızın ve tazminatsız olarak iş sözleşmesini feshedebilme hakkını düzenler. Sosyal Güvenlik Kurumu mevzuatı açısından "deneme süresi" diye bir sigortasızlık mazereti yoktur. Bir işçi işbaşı yaptığı ilk dakika itibariyle sigortalı olmak zorundadır. Hatta kanun, işverene, işçinin işe giriş bildirgesini fiili çalışmaya başlamadan en geç bir gün önce kuruma bildirme yükümlülüğü getirmiştir. Dolayısıyla, "şu an deneme sürecinde, o yüzden sigortası yok" şeklindeki bir savunma, SGK denetimlerinde asla kabul görmez ve doğrudan kaçak işçi çalıştırma işlemi uygulanarak ağır cezalar kesilir.
Kayıtdışı istihdam her zaman işçinin kurumdan tamamen gizlenmesi şeklinde ortaya çıkmaz. Bazı durumlarda işverenler, prim maliyetlerini düşürmek için işçiyi sigortalı olarak gösterirler ancak çalışma günlerini veya aldığı gerçek ücreti eksik bildirirler. Bu da mevzuatımızda kayıtdışılığın bir türü olarak kabul edilir ve cezai yaptırıma tabidir.
Özellikle maaşı yüksek olan kalifiye personellerin (mühendis, yönetici, usta vb.) SGK primlerinin brüt asgari ücret üzerinden bildirilmesi ve maaşın geri kalan kısmının gayri resmi yollarla (elden) ödenmesi çok sık rastlanan bir ihlaldir. Bu durum, devletin prim ve gelir vergisi kaybına neden olurken, işçinin ileride alacağı kıdem tazminatını, işsizlik maaşını ve emekli aylığını dramatik bir şekilde düşürür. SGK, meslek kodları uygulaması sayesinde, örneğin bir genel müdürün asgari ücretle çalışıyor gösterilmesini sistem üzerinde otomatik olarak tespit edebilmekte ve işverenden açıklama isteyebilmektedir. Aynı şekilde, işçinin ayda 30 gün tam çalışmasına rağmen sistemde 10-15 gün gibi eksik gösterilmesi de tespiti halinde geriye dönük olarak düzeltilir ve işverene eksik bildirilen her belge için idari para cezası ve prim farkları gecikme zamlarıyla birlikte rücu edilir.
İşverenlerin, ağır maddi yaptırımlardan ve hukuki süreçlerden korunmak için insan kaynakları ve muhasebe süreçlerini kusursuz yönetmeleri gerekmektedir. Her şeyden önce, işe alınacak personelin işbaşı yapacağı günden bir gün önce e-Bildirge sistemi üzerinden işe giriş bildirgesi mutlaka onaylanmalıdır.
Çalışanların özlük dosyaları eksiksiz bir şekilde hazırlanmalıdır. Bu dosyada iş sözleşmesi, kimlik fotokopisi, ikametgah, sağlık raporu, sabıka kaydı ve diploma gibi belgeler bulunmalıdır. Eğer işçi kısmi zamanlı çalışacaksa, imzalı kısmi süreli iş sözleşmesi mutlaka hazır bulundurulmalıdır. Ücret ödemeleri, İş Kanunu'nun ilgili maddeleri gereğince ve yasal sınırlar dahilinde banka kanalıyla yapılmalı, elden ödeme uygulamasından kesinlikle uzak durulmalıdır. Her ay işçilere ücret hesap pusulaları (maaş bordroları) verilmeli ve bu pusulalar işçilere imzalatılarak dosyalarında muhafaza edilmelidir. Ayrıca, işverenler SGK mevzuatındaki değişiklikleri yakından takip etmeli veya bu konuda uzman mali müşavirler ve iş hukuku avukatlarından profesyonel danışmanlık hizmeti almalıdırlar.
Sosyal güvenlik kavramı modern toplumların temel direğidir. Sigortalı çalışmak bir lütuf değil, anayasal bir haktır. Devletin sunduğu sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliği, emeklilik sisteminin ayakta kalabilmesi ve işsizlik sigortası fonunun güçlü olabilmesi tamamen kayıtlı istihdamın artmasına bağlıdır.
Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası her ne kadar işverenleri mali olarak korkutmak ve kurallara uymaya zorlamak için yüksek tutulsa da, asıl amaç cezalandırmak değil, bilinçlendirmektir. İşverenlerin adil bir rekabet ortamında ticaret yapabilmeleri için herkesin aynı kurallara tabi olması gerekir. Kayıtdışı işçi çalıştıran bir firma, maliyetlerini yasa dışı yollarla düşürerek dürüst çalışan firmalara karşı haksız bir avantaj elde eder. Bu durum ekonomik dengeleri bozar. Çalışanlar açısından bakıldığında ise, geleceğe güvenle bakabilmek, çocuklarının sağlık güvencesini sağlayabilmek ve alın terinin karşılığını yasal bir güvence altında alabilmek en temel insani ihtiyaçtır. Bu bağlamda kayıt dışılıkla mücadele sadece devletin değil, sendikaların, sivil toplum kuruluşlarının ve tüm vatandaşların ortak sorumluluğudur.
Sigortasız çalıştığım günleri nasıl ispat edebilirim? İspat için maaş ödemelerine dair banka dekontları, işyeri içindeki kameralar, şirket uzantılı e-posta adreslerinden yapılan yazışmalar, şirket adına kesilen faturalarda imzanızın bulunması ve en önemlisi o dönem sizinle aynı işyerinde sigortalı olarak çalışan diğer iş arkadaşlarınızın mahkemede lehinize tanıklık etmesi gerekmektedir.
Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası taksitlendirilebilir mi? Evet, SGK tarafından kesilen idari para cezaları belli şartlar altında taksitlendirilebilir veya uzlaşma yoluna gidilebilir. Ancak taksitlendirme işlemi, cezanın tamamen silineceği anlamına gelmez. Sadece ödeme kolaylığı sağlar ve bu süreçte işverenin cari aydaki primlerini düzenli ödemeye devam etmesi şartı aranır.
Şikayet etsem işveren ismimi öğrenir mi? ALO 170 veya CİMER üzerinden yapılan ihbarlarda, şikayetçinin kimliğini gizli tutma talebinde bulunma hakkı vardır. Kurum, denetim sürecinde işverene ihbarı kimin yaptığını söylemez. Ancak küçük ölçekli işyerlerinde şikayetin içeriğinden işveren kimin şikayet ettiğini tahmin edebilir. Yine de yasal olarak devlet kurumları ihbarcının kimliğini deşifre etmez.
Yabancı uyruklu birinin geçici koruma kimliği varsa sigortasız çalıştırılabilir mi? Hayır, geçici koruma statüsündeki kişilerin (örneğin Suriyeli sığınmacılar) çalıştırılabilmesi için de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'ndan çalışma izni alınması şarttır. Geçici koruma kimlik belgesi çalışma izni yerine geçmez. Bu izin alınmadan çalıştırılmaları halinde kaçak işçi çalıştırma hükümleri ve cezaları uygulanır.
Emekliyim, sigortasız çalışmamda bir sakınca var mı? Emekli olan bir kişi yeniden çalışmaya başladığında, adına "Sosyal Güvenlik Destek Primi" (SGDP) ödenmesi gerekir. Emekli birinin tamamen sigortasız ve bildirimsiz çalıştırılması da kayıtdışı istihdamdır. Tespit edilmesi halinde işverene idari para cezası uygulanır, ancak emeklinin bağlanan emekli aylığı bu durumdan dolayı doğrudan kesilmez.
Kendi eşim veya çocuğum işyerimde çalışıyorsa sigorta yapmak zorunda mıyım? İş Kanunu uyarınca, işverenin eşi herhangi bir ücret almaksızın yardım mahiyetinde çalışıyorsa sigortalı sayılmaz. Ancak baba-oğul ilişkisinde, eğer çocuk işyerinde fiilen bir işçi gibi tam zamanlı çalışıyor ve karşılığında bir ücret/harçlık alıyorsa, onun da sigortalı yapılması gerekmektedir. Birçok aile şirketinde yaşanan mağduriyetlerin temelinde bu yasal detayın göz ardı edilmesi yatmaktadır.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş